تاملی بر سویه های پنهان جشن انارانه

از سویی این نوع مراسمات با ارائهxad ی تعریفی کم مایه از فرهنگ، که مشخص نیست بر اساس چه منبع و یا رویکردی صورت گرفته است فرهنگ را به سطحیxad ترین بعد آن تقلیل داده و با گزینش از میان جنبهxad هایی از آن که پتانسیل کالایی شدن دارد، در جهت تبدیل آن به کالایی برای فروش در بازار اقدام می کنند. غذاهای محلی، رقص و موسیقی کوردی، لباس بومی و نظایر آن مواردی است که در همهxad ی این نوع مراسمات به وفور تبلیغ میxad شود و تلاش میxad گردد تا به فروش رود. این نوع رویکرد به فرهنگ، با تاریخ زدایی، تقلیل گرایی و نگاهی فاقد کلیت، فرهنگ را از بستر تاریخی و نمادین آن جدا کرده و تنها به سودآوری فرهنگ توجه دارد. این نگاه، که غالباً از آن تحت عنوان کالایی یا بازاری کردن فرهنگ یاد می شود، فراموش میxad کند که فرهنگ سنتی در بستر و شرایط خاصی جاری بود که با کلیت اقتصادی، سیاسی و اجتماعی زمان خود در تناسب بوده و جدا کردن یک سویۀ آن از بستر خود و متناسب سازی آن با دغدغهxad های اقتصادی زمان اکنون ملغمهxad ای درست خواهد کرد که نه تنها به فرهنگ سنتی هیچ کمکی نمیxadکند، بلکه با ساختن ترکیبی ناموزون نابودی آن را نیز به همراه خواهد داشت. این رویکرد در عین حال، آنچه را که در تعریفی ساده سویۀ غیرمادی فرهنگ نامیده میxadشود را به حاشیه رانده و به فراموشی میxad سپارد. سویهxad ای که حاوی ارزش ها، هنجارها، اخلاقیات، اسطورهxad ها و نمادهای یک فرهنگ خاص بوده و در حقیقت بعد نامرئی و مهمتر فرهنگ است که چون در تضاد با فرهنگ بازاری و کلایی قرار دارد، قابلیت خرید و فروش در بازار را پیدا نمیxadکند. برای مثال انار و جشن انارنه در بستر فرهنگی، اجتماعی تاریخی خاص خود معناها و نمادهای خاصی داشته که مورخان، نشانه شناسان و مردمxad شناسان باید به واکاوی و تبارشناسی آن بپردازند، اما در این گونه مراسمات کوچکترین توجهی به آن نمیxadشود، فقط به این دلیل ساده که نمیxadتوان آن را فروخت.

سوای از مسئلهxad ی فرهنگ نکتهxad ی حایز اهمیت دیگر، بازتولید کلیشهxad های جنسیتی است. در واقع این نوع مراسمات اغلب در خدمت بازتولید کلیشهxad های جنسیتی عمل میxadکند. کلیشهxad هایی که در آن مردان نقش اول را بر عهده داشته و زنان در همان نقشxadهای کلیشهxad ای و البته گاهی به ظاهر مدرنتر ایفای نقش میxadکنند. نگاهی به عکسها و فیلمxad های منتشر شده از چنین مراسماتی نشان میxadدهد که زنان روی هم رفته در نقشxad های سنتی پخت و پز و نمایش ظاهر شدهxad اند. از سویی زنان نقش آشپزی را برعهده گرفته و به مهمانانی که عمدتاً از طبقۀ متوسط هستند، کالاها و صنایع بومی برای فروش عرضه می کنند و در همان نقشی ظاهر شوند که سالهاست ایدئولوژی مردسالاری برای آنها تعریف کرده است. از سوی دیگر در این نوع مراسمات زنان نقشی دیگر نیز برعهده گرفتهxad اند که سویهxad های مدرنxad تری داشته و با بازار تناسب بیشتری دارد. یعنی نقش نمایش. زنان و دختران جوان در بیشتر این عکسxad ها با انجام مدیریت بدن- البته بر اساس اسباب و لوازم فرهنگ سنتی- این بار در نقش ابژهxad ی لذت ظاهر شده و در برابر نگاهxad های خیرهxad ی مردانه، فرودستی خود را بیش از پیش استحکام میxad بخشند. آنچه در این گونه مراسمات به حاشیه رانده میxadشود و اجازهxad ی ظهور نمیxad یابد زنانی است که قدرت کنشگری دارند و با ایفای نقشی فعال در صحنه، نقشxadهای جنسیتی را واسازی کرده و از نو صورتبندی کنند- البته که فرم حاکم بر چنین مراسماتی به هیچ وجه اجازهxadی ظهور چنین زنی را نخواهد داد و سنخیتی با آن نخواهد داشت.

روی هم رفته غایبان این گونه مراسمات مردمان واقعی xadاند. مردمانی که فارغ از دغدغهxad های اقتصادی و سایر مشکلات، همانند جوامع سنتی، با ایمانی راسخ در جشن انارانه شرکت میxad کنند و دقیقاً میxad دانند به چه کاری مشغولxad اند. مردمانی که این مراسمات برای آنها بخشی لاینفک از زندگی روزمره است، نه قطعهxad ای جدا شده از فرهنگ سنتی که هیچ تناسبی با باورها و عقاید امروزیxadشان ندارد. این مردمان متفاوت از انبوهxad هایی هستند که با هزار دغدغه و مشکل، و با زور تبلیغات و اخبار، موقتاً زندگی روزمره ی خود را به حالت تعلیق درآورده و در چنین مراسماتی حاضر شدهxad اند تا شاید منفعتی اقتصادی و یا واسطهxad ای کسب کنند و یا اینکه در عصر انفجار تصاویر عکسی بگیرند و یا در رسانهxad ای بازنمایی شوند.

فرهنگ و جامعه...